موضوع پژوهش حاضر بررسی تأثیرات اجتماعی ـ اقتصادی اصلاحات ارضی می‌باشد که روستاهای بخش مرکزی اردبیل، دهستان کلخوران جهت مطالعه موردی به‌عنوان جامعه آماری انتخاب شده است. در این مطالعه بررسی تأثیرات اجتماعی و اقتصادی اصلاحات ارضی در بخش مرکزی شهرستان اردبیل به‌عنوان هدف کلی مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. روش پژوهش، از نوع روش پیمایشی می‌باشد. به‌دنبال دستیابی به این اهداف، بررسی تأثیرات اقتصادی اصلاحات ارضی در روستا و بررسی تأثیرات اجتماعی اصلاحات ارضی در روستا اهداف فرعی این پژوهش می‌باشد. با توجه به تئوری‌های موجود علاوه بر متغیرهای پیشینه‌ای عواملی چون نوع مالکیت، اعتماد اجتماعی، رفاه اجتماعی و سبک زندگی از متغیرهای مهم و تأثیرگذار در اصلاحات ارضی می‌باشند. هر کدام از افراد ساکن روستاهای تابعه دهستان کلخوران بخش مرکزی اردبیل به‌عنوان جامعه آماری می‌باشد. با استفاده از روش نمونه‌گیری غیرتصادفی هدفمند تعداد نمونه جامعه آماری 130 نفر برآورد شده است. نتایج آزمون همبستگی پیرسون و تحلیل واریانس یک‌طرفه نشان می‌دهد که میزان تأثیرات اجتماعی، اقتصادی اصلاحات ارضی برحسب پایگاه اقتصادی ـ اجتماعی متفاوت است. نتایج حاصل از ضریب همبستگی پیرسون نشان می‌دهد که بین تغییر در نوع مالکیت روستائیان میزان اعتماد اجتماعی، میزان مشارکت اجتماعی روستائیان و تغییر در میزان دسترسی به امکانات رفاهی روستائیان و اصلاحات ارضی رابطه آماری معنی‌داری وجود دارد.
واژگان کلیدی: اصلاحات ارضی ـ مشارکت اجتماعی ـ اعتماد اجتماعی ـ دسترسی به امکانات

مقدمه
درباره اصلاحات ارضی، صاحب‏نظران موافق مقتضیات جامعه خود و از دید رشته‏های تخصصی خویش و به‌واسطه وجود جنبه‏های مختلف اقتصادی، اجتماعی و سیاسی آن نظریات متفاوت و غالباً متناقضی ابراز داشته‏اند. این ابهام و تناقض و تا حدی عقب‏افتادگی علمی که در زمینه مطالعه اصلاحات ارضی وجود دارد تا اندازه‏ای نیز ناشی از آنست که موضوع آن در هیچ‏یک از علوم اجتماعی پایگاه‏ تخصصی خاصی تاکنون نداشته است، به بیان دیگر، اصلاحات ارضی در قلمرو ارضی علوم اجتماعی فاقد مالکیت خصوصی بوده است.
در نظر افراد مختلف، اصلاحات ارضی معانی متفاوت دارد. برخی از مردم‏ اصلاحات ارضی را به‌معنای تملک زمین‏هائی‌که در گذشته از آن محروم بوده‏اند می‌دانند، بعضی دیگر اصلاحات ارضی را به‌معنای مجموعه برنامه‏هائی که برای حل‏ مسائل زمینداری به‌کار می‌رود تعریف کرده‏اند. عده‏ای اصلاحات ارضی را وسیله‏ای‏ برای مداخله دولت در حقوق مالکیت خصوصی افراد پنداشته‏اند و معتقدند که هدف‏ اساسی اصلاحات ارضی تغییر ترکیب طبقاتی جامعه و از بین بردن قدرت و نفوذ طبقه‏ عمده مالکان و ایجاد ثبات سیاسی است. برخی از دانشمندان معنای وسیعی برای‏ اصلاح ارضی قائل می‌شوند و آن‌را شامل کلیه فعالیت‌های لازم برای توسعه کشاورزی، افزایش بازده محصولات و بهبود زندگی روستائیان می‌دانند و سرانجام در نظر اکثر مردم مراد از اصلاحات ارضی تقسیم اراضی مزروعی بین کشاورزان است، بر روی‏ هم، اصلاحات ارضی می‌تواند همه معانی مذکور را دربر گیرد.
از نظر جامعه‏شناسی اصلاحات ارضی یک تغییر اساسی در نهادهای جامعه‏ است زیرا در جوامع کشاورزی نهاد مالکیت ارضی تنها به قلمرو مناسبات اقتصادی‏ و بهره‏برداری از زمین منحصر نمی‌شود بلکه روابط قدرت و مناسبات اجتماعی افراد را نیز دربر دارد. از این‌رو اصلاحات ارضی را می‌توان به‌عنوان یک نهضت اجتماعی‏ که هدف آن تغییر روابط زمینداری به نفع کشاورزان است تعریف کرد. بدیهی‏ است تغییر روابط زمینداری متضمن تغییرات اساسی از جمله تقسیم اراضی بزرگ، بهبود روابط اجتماعی در زمینه بهره‏برداری کشاورزی و تغییر روابط قدرت و ترکیب‏ طبقاتی جامعه است‏.

فصل اول:
کلیات تحقیق

1ـ1ـ بيان مسأله
زمين از گذشته‌هاي بسيار دور مهم‌ترين و حياتي‌ترين منبع اقتصادي مردم و حكومت‌ها در ايران بوده است. هرچند كه بازرگاني و توليد نيز پيوسته در شهرها و بازارهاي ايران در جريان بوده، ولي از نظر وسعت و شمول، هيچ‌گاه در مقام مقايسه با اقتصاد زراعي و درآمد حاصل از كشاورزي قرار نداشته است (هاشمي، 1380: 35).
فروپاشي نظام‌هاي فئودالي و اربابي اتفاقي بود كه دير يا زود در تمامي جهان به‌وقوع مي‌پيوست. چنانچه از سال 1910 تا 1963 در 30 كشور جهان اصلاحات ارضي صورت گرفت (احرار، بي‌تا، 71) دوران طولاني حاكميت نظام ارباب و رعيتي در شرايطي دوام داشت كه هيچ‌گونه تغيير و تحركي در نظام فكري، شيوه‌هاي اطلاع‌رساني، ابزار توليد و حمل و نقل و نيازهاي دهقانان متصور نبود. روستايي در محيط بسته روستا اسير سرنوشتي بود كه ديگران براي او رقم مي‌زدند. قدرت ارباب كه پشتوانه حكومت مركزي را با خود داشت امكان هرگونه دگرانديشي را از دهقان سلب مي‌كرد (آشوري، 1376: 32).
اصلاحات ارضي با مجموعه‌ي پيچيده‌اي از علت‌ها و پيامدها، نقطه پاياني بود بر نظام ديرپاي اربابي كه ساختار اجتماعي، فرهنگي، توليدي و مديريتي و نهايتاً شكل كالبدي روستا را تحت تأثير قرار داد.
منظور از اصلاحات ارضی، تغییری است كه دولت در بنیان¬های كشاورزی انجام می¬دهد¬¬. بنیان‌های کشاورزی عبارت¬اند از: (مجموعه روابط اجتماعی ـ حقوقی موجود میان مردم درباره تقسیم زمین، مشخصات ویژه مؤسسات كشاورزی بزرگی، كوچكی و… و درجه استقبال مؤسسات كشاورزی (علي¬بابايي 1369: 49).
اصلاحات ارضی در ایران با حکم شاه آغاز و در سه مرحله اجرا شد. هدف این اصلاحات، انتقال مالکیت زمین به کشاورزان بود. اصلاحات ارضی با تصویب قانون اصلاحات ارضی در تاریخ ۱۹ دی ۱۳۴۰ آغاز شد و با رفراندوم ۶ بهمن ۱۳۴۱ به مرحله اجرا درآمد. اصلاحات ارضی در سه مرحله انجام شد:
در مرحله نخست تعیین شد که هیچ مالکی بیش از یک ده ششدانگ یا ششدانگ زمین در چند ده مختلف نداشته باشد. دولت زمین‌های مازاد بزرگ مالکان را خریداری و بخش‌هایی که دارای زارعان صاحب نسق بودند را به‌صورت اقساطی به آن‌ها فروخته و زمین‌های بلاکشت باقی‌مانده تحت عنوان اراضی دولتی در اختیار دولت قرار می‌گرفت. با فروش سهام کارخانجات دولتی ترتیب بازپرداخت بهای زمین‌ها به مالکان فراهم گردید.
در مرحله دوم صاحبان زمین‌های استیجاری می‌باید یا به تقسیم درآمد حاصل از اجاره بپردازند و یا براساس قراردادهای اجاره زمین‌ها را به زارعان بفروشند. به‌عبارت دیگر مالکان موظف شدند که یا ملک کشاورزی خود را برای سی سال به کشاورزان اجاره نقدی دهند و یا آن را با توافق بدان‌ها بفروشند. بدین ترتیب حداکثر مالکیت زمین‌ها در دست یک مالک بسیار محدود شد. املاک موقوفه عام نیز براساس درآمد آن زمین به اجاره درازمدت ۹۹ ساله به کشاورزان واگذار گردید. در مورد موقوفات خاص متولیان مجبور به فروش آن‌ها به دولت و تقسیم آن بین کشاورزان شدند.
در مرحله سوم مالکانی که ملک خود را اجاره داده بودند براساس قانون تقسیم و فروش املاک مورد اجاره به زارعین مستأجر مصوب 1347 ملزم شدند یا زمین خود را به زارعان بفروشند؛ یا با رضایت مالک و زارع به نسبت بهره مالکانه یا عرف محل آن را با یکدیگر تقسیم کنند.
از نظر جامعه‏شناسی اصلاحات ارضی یک تغییر اساسی در نهادهای جامعه‏ است زیرا در جوامع کشاورزی نهاد مالکیت ارضی تنها به قلمرو مناسبات اقتصادی‏ و بهره‏برداری از زمین منحصر نمی‌شود بلکه روابط قدرت و مناسبات اجتماعی افراد را نیز دربر دارد. از این‌رو اصلاحات ارضی را می‌توان به‌عنوان یک نهضت اجتماعی‏ که هدف آن تغییر روابط زمینداری به نفع کشاورزان است تعریف کرد. بدیهی‏ است تغییر روابط زمینداری متضمن تغییرات اساسی از جمله تقسیم اراضی بزرگ، بهبود روابط اجتماعی در زمینه بهره‏برداری کشاورزی و تغییر روابط قدرت و ترکیب‏ طبقاتی جامعه است‏.
شهرستان اردبيل به‌عنوان يكي از قطب‌هاي سطح متوسط كشاورزي به‌دنبال اجراي اصلاحات ارضي و به‌هم خوردن سيستم مالكيت زمين‌هاي كشاورزي و نظام ارباب ـ رعيتي، از يك سو با گرفتن زمين‌ها از اربابان، بسياري روستاييان به جهت عدم مشمول بودن قانون اصلاحات ارضي و نداشتن قرارداد رسمي سهم‌بري نبسته بيكار و روز به روز فقيرتر شدند و اكثريت دهقاناني كه صاحب زمين شدند قطعه زمين‌هاي كوچك و نامرغوبي به‌دست آوردند و نيمي از زمين‌ها اصولاً تقسيم نشد و در اختيار بزرگ مالكان باقي ماند (مقاومت شكننده، پيشين: 474). كه اين موارد و عواملي از اين قبيل موجب تغييراتي در سطوح مختلف اقتصادي و اجتماعي روستائيان شده است. لذا اين پژوهش با بررسي نظريه‌ها و اسناد و تحليل‌هاي تخصصي در حوزه اصلاحات ارضي با رويكردي جامعه‌شناختي درپي تبيين و تحليل اثرات اجتماعي و اقتصادي ناشي از اصلاحات ارضي در بين روستا‌هاي تابعه بخش مركزي شهرستان اردبيل مي‌باشد. به‌عبارتي تحقيق حاضر درپي آن خواهد بود كه تحقق اصلاحات ارضي به‌لحاظ اقتصادي و تغييرات در نظام مالكيت در تغییرات سازمان تولید، تغییرات سطح زیرکشت و بازده محصولات، تغییر حجم سرمایه‏گذاری و هزینه‏های جاری کشاورزی، تغییر سطح درآمد خانوارهای زارع چه تأثيري داشته است و همچنين اثرات عمده اجتماعی اصلاحات ارضی از قبیل تغییر بنیان و ترکیب طبقاتی‏ ده، توزیع عادلانه‏تر عوائد کشاورزی و نحوه اتخاذ تصمیم درباره امور بهره‏برداری‏ زراعی چگونه از طريق اصلاحات ارضي مورد دگرگوني قرار گرفته است؟

1ـ2ـ اهداف تحقیق
1ـ2ـ1ـ هدف کلی
بررسي تأثيرات اقتصادي و اجتماعي اصلاحات ارضي در بخش مركزي شهرستان اردبيل

1ـ2ـ2ـ اهداف جزئي تحقيق
ـ بررسي تأثيرات اقتصادي اصلاحات ارضي در روستا
ـ بررسي تأثيرات اجتماعي اصلاحات ارضي در روستا

1ـ3ـ اهميت و ضرورت تحقيق
گرایش به دگرگونی در ذات همه جامعه‌هاي انسانی وجود دارد. دگرگونی از یک نوع جامعه به‌نوعی دیگر امري اتفاقی و تصادفی نیست، بلکه نشان‌دهنده روندهاي فراگیر تکاملی و توسعه‌اي در انطباق‌پذیري جامعه با محیطی گسترش یابنده است (کوزر، 1387: 576). ارزیابی دیدگاه تکاملی به تبیین منظم فرایندهاي دگرگونی درون یک جامعه، فرایندهاي گذار از یک نوع جامعه به‌نوعی دیگر و به‌ویژه محدوده‌اي که این حالت به‌صورت نوع‌ها یا «مراحل» متفاوتی تبلور می‌یابد، بستگی دارد.
تاریخ‌نگاران اقتصاد نشان داده‌اند در مناطق روستایی ایران، پیش از برنامه‌ی اصلاحات ارضی هم سرمایه‌داری ریشه‌های کهن و محکمی داشته است. به رواج گسترده‌ی مبادلات مالی در مناطق روستایی، افزایش سریع میزان محصولات فروشی، اثرگذاری و اهمیت رو به ‌رشد کشاورزی ایران در اقتصاد ملی کشور و نهایتاً اقتصاد جهانی طی قرن نوزدهم میلادی، الغای رسمی مالکیت موقوفی زمین در سال ۱۲۸۶، و گسترش سریع روند خرید زمین‌های روستایی توسط سرمایه‌داران و کسبه‌ی شهر‌ها، با اسناد و شواهد فراوانی پرداخته شده است (نوشیروانی، ۱۹۸۱؛ کدی، ۱۹۷۲؛ ایساوی؛ اُلسن؛ یگانه).
خمسی نشان داده در مناطق روستایی ایران، پیش از برنامه‌ی اصلاحات ارضی، سرمایه‌داری کاملاً تثبیت‌ شده بوده است. مستأجر‌ها عرفاً تعهدی در قبال زمین نداشتند (صفی‌نژاد: ۶۰ـ۵۵) و استفاده از کارگران مزدبگیر توسط کشاورزان جزء و مستأجران زمین‌ها، پیش از اصلاحات ارضی هم بسیار رایج بوده است (عظیمی: ۹۲ـ۹۱).
مانند مناطق دیگر روستاهاي كشور، در دهه‌هاي اخیر، جامعه روستایی اردبيل دوران گذار خود را طی می‌کند. در گذشته به‌دلیل عدم وجود راه‌هاي ارتباطی روستایی، عدم وجود کانال‌هاي ارتباطاتی، فقدان وسایل ارتباط‌جمعی در روستا و بی‌سوادي یا کم‌سوادي روستاییان، روند تغییرات اجتماعی در روستا کند بوده است؛ ولی امروزه به‌واسطه وجود عوامل فوق شاهد وقوع تغییراتی در جامعه روستایی هستیم که از روندي سریع‌تر نسبت به گذشته برخوردار شده است. نمی‌توان نگاهی توسعه‌اي به روستا داشت و در عین حال چشم بر روي تحولات در حال وقوع در جامعه روستایی بست (ازكيا، 1388: 60). بدون شک این تغییرات پیامدهایی اجتماعی ـ فرهنگی ـ اقتصادي در جامعه روستایی دارد که بر روند توسعه آن تأثیر می‌گذارد. آنچه که بیش از همه در این تغییرات به‌چشم می‌آید تغییراتی است که در سبک زندگی، روابط اجتماعي و مناسبات اقتصادي روستاییان به‌وجود آمده است. مطالعات به‌عمل آمده در سال‌هاي اخیر، مبین این واقعیت است سبک زندگی روستاییان درحال دگرگونی و تغییر است. تغییراتی که علاوه بر الگوي مصرف در ساختارهایی چون آداب و رسوم، عقاید و ارزش‌ها و ایده‌آل‌ها، هنجارپذیري و هنجارسازي و به‌طور کل سبک زندگی پدید آمده است. الگوي مصرف، وسایل خانگی، تزیینات منزل خوراك، پوشاك و… که می‌توان از آن‌ها به‌عنوان سبک زندگی نام برد در این سال‌ها به‌شدت تغییر کرده است همچنين به‌لحاظ اينكه پيدايش اصلاحات ارضي در سطوح مادي زندگي تأثير داشته در نوع روابط اجتماعي و اقصادي نيز تأثيرگذار بوده است كه اين تغييرات در بلندمدت زمينه‌ساز ساير تغييرات در اجتماعات روستایی، شده است كه اين تغيیرات و پيامد‌هاي آتي آن نيازمند بررسي مي‌باشند.
به همین دلیل در این بررسی براي ارزیابی روند تکاملی جامعه روستایی به تحلیل جامعه‌شناختی فرایند گذار جامعه روستایی متأثر از اصلاحات ارضي می‌پردازیم. یکی از مواردي که در این گذار بیش از همه به‌چشم می‌آید تغییرات به‌وجود آمده در سبک زندگی جامعه روستایی است. تغییرات به‌وجود آمده در شیوه پوشاکی، تغذیه، رفتار بهداشتی، شیوه گفتاري، الگوي گذران اوقات فراغت و شکل مسکن روستایی و… ازجمله موارد قابل بررسی است. به نظر می‌رسد این نخستین بار است که در مطالعه روستایی استان به مقوله سبک زندگی روستایی توجه می‌شود. از آنجا كه تغييرات روستايي و شرايط زندگي روستانشينان به‌عنوان يك واقعيت اجتماعي متأثر از ساير شرايط اجتماعي مي‌باشد، لذا تحليل و بررسي جامعه‌شناختي اثرات اقتصادي و اجتماعي اصلاحات ارضي بر زندگي جامعه روستايي داراي اهميت مي‌باشد. همچنين با شناسايي عوامل مؤثر و مرتبط با اين بحث مي‌توان براي برنامه‌ريزي‌هاي كلان روستايي جهت پيشبرد اهداف توسعه روستايي گام‌هاي علمي برداشته شود.

1ـ4 ـ قلمرو زماني و مكاني تحقيق
از لحاظ زماني تحقيق حاضر از نوع تحقيقات مقطعي بوده كه در سال 1394 انجام يافته و قلمرو مكاني آن شهرستان اردبيل و واحد تحليل پژوهش روستاهاي دهستان كلخوران را شامل مي‌گردد.

فصل دوم:
بررسي پيشينه و تدوين مباني نظري

2ـ1ـ چارچوب تئوريك
2ـ1ـ1ـ بررسی برخی از نظریات اساسی درباره اصلاحات ارضی
درباره اصلاحات ارضی، صاحب‏نظران موافق مقتضیات جامعه خود و از دید رشته‏های تخصصی خویش و به‌واسطه وجود جنبه‏های مختلف اقتصادی، اجتماعی و سیاسی آن نظریات متفاوت و غالباً متناقضی ابراز داشته‏اند. این ابهام و تناقض و تا حدی عقب‏افتادگی علمی که در زمینه مطالعه اصلاحات ارضی وجود دارد تا اندازه‏ای نیز ناشی از آنست‌که موضوع آن در هیچ‏یک از علوم اجتماعی پایگاه‏ تخصصی خاصی تاکنون نداشته است، به بیان دیگر، اصلاحات ارضی در قلمرو ارضی علوم اجتماعی فاقد مالکیت خصوصی بوده است.
در نظر افراد مختلف، اصلاحات ارضی معانی متفاوت دارد. برخی از مردم‏ اصلاحات ارضی را به‌معنای تملک زمین‏هائی‌که در گذشته از آن محروم بوده‏اند می‌دانند، بعضی دیگر اصلاحات ارضی را به‌معنای مجموعه برنامه‏هائی که برای حل‏ مسائل زمینداری به‌کار می‌رود تعریف کرده‏اند. عده‏ای اصلاحات ارضی را وسیله‏ای‏ برای مداخله دولت در حقوق مالکیت خصوصی افراد پنداشته‏اند و معتقدند که هدف‏ اساسی اصلاحات ارضی تغییر ترکیب طبقاتی جامعه و از بین بردن قدرت و نفوذ طبقه‏ عمده مالکان و ایجاد ثبات سیاسی است. برخی از دانشمندان معنای وسیعی برای‏ اصلاح ارضی قائل می‌شوند و آن‌را شامل کلیه فعالیت‌های لازم برای توسعه کشاورزی، افزایش بازده محصولات و بهبود زندگی روستائیان می‌دانند و سرانجام در نظر اکثر مردم مراد از اصلاحات ارضی تقسیم اراضی مزروعی بین کشاورزان است، بر روی‏ هم، اصلاحات ارضی می‌تواند همه معانی مذکور را دربر گیرد.
از نظر جامعه‏شناسی اصلاحات ارضی یک تغییر اساسی در نهادهای جامعه‏ است زیرا در جوامع کشاورزی نهاد مالکیت ارضی تنها به قلمرو مناسبات اقتصادی‏ و بهره‏برداری از زمین منحصر نمی‌شود بلکه روابط قدرت و مناسبات اجتماعی افراد را نیز دربر دارد. از این‌رو اصلاحات ارضی را می‌توان به‌عنوان یک نهضت اجتماعی‏ که هدف آن تغییر روابط زمینداری به نفع کشاورزان است تعریف کرد. بدیهی‏ است تغییر روابط زمینداری متضمن تغییرات اساسی از جمله تقسیم اراضی بزرگ، بهبود روابط اجتماعی در زمینه بهره‏برداری کشاورزی و تغییر روابط قدرت و ترکیب‏ طبقاتی جامعه است‏ (عجمي، 1348).
از نظر سيمن ساختار بروكراسي جامعه جديد، شرايطي را ايجاد كرده است كه در آن افراد نمي‌توانند عواقب و نتايج كار خود را كنترل كنند و مديريت جامعه و سيستم پاداش اجتماعي نيز به گونه‌اي است كه فرد، بين رفتار خود و پاداش دريافتي از سوي جامعه، نمي‌تواند ارتباطي برقرار كند در چنين وضعيتي احساس انفصال و بيگانگي، بر فرد مستولي شده و او را به كنش منفعلانه در قبال جامعه سوق مي‌دهد. و اين بيگانگي و حساس بي‌قدرتي تأثير منفي بر عام‌گرايي دارد (محسني تبريزي، 1375: 102).
از نظر «لوين» بيگانگي اجتماعي حالتي است كه فرد خود را به‌عنوان بخشي از روند سياسي و اجتماعي جامعه به‌شمار نمي‌آورد و كنش خود را در تعيين مسير وقايع، بي‌تأثير تلقي مي‌كند (وطني، 1387: 90).

2ـ1ـ1ـ1ـ ديدگاه ساختي ـ كاركردي
در این دیدگاه بر

تکه های دیگری از این پایان نامه را می توانید

در شماره بندی فوق بخوانید

متن کامل پایان نامه ها در سایت homatez.com موجود است

You may also like...