عام‌گرايي و خاص‌گرايي از موضوعاتي است كه در جريان در گرفتن بحث جهاني شدن در نوشته‌هاي جامعه‌شناسان مطرح شده است. در تعريف برخي جامعه‌شناسان عام‌گرايي به جريان مورد حمايت سرمايه‌داري جهاني اشاره دارد كه مي‌كوشد فرهنگ‌هاي مقاوم را از سر راه خود بردارد و وارثان آن فرهنگ‌ها در دل يك فرهنگ مصرفي، لذت‌جو و بي‌تعصب حل كند. تا راه را براي گسترش بازار سرمايه‌داري باز شود و خطراتي كه از سوي فرهنگ و مذهب، سرمايه‌هاي آن‌ها را تهديد مي‌كند خنثي شود.
خاص‌گرايي نيز اشاره به فرهنگ‌هايي دارد كه خطر را دريافته‌اند و مي‌كوشند با پناه بردن به ارزش‌هاي ملي، مذهبي، بومي، صيانت (حتي در حد افراط) از آن ارزش‌ها خود را از هجوم اين فرهنگ عام‌گرا حفظ كنند.
جامعه کم و بیش در طی دهه‌هاي گذشته شاهد تحولات اجتماعی بوده است که یکی از نتایج آن گسترش و تعمیم تمایزات است و این تحولات عمدتاً بیرونی بوده‌اند. آن‌چه مسلم است این است که تحولات، مناسبات اجتماعی را از شکل سنتی آن خارج ساخته و جامعه ما دیگر تا حد زیادي اختصاصات یک جامعه سنتی را حداقل در ظاهر امر و در لایه‌هاي بیرونی مناسبات اجتماعی ندارد (صفري شالي، 1386: 26). شهر اردبيل به‌عنوان جزئی از این جامعه بزرگ می‌باشد که به اصطلاح درحال گذار و رو به توسعه است و هر روز شاهد تغییر و تحولات اجتماعی بوده است که این تغییر و تحولات، تمایزات اجتماعی و به تبع آن مناسبات اجتماعی جدیدي را به‌وجود آورده است که بر این مناسبات جدید بایستی نظم نوینی حاکم باشد. نظمی که شالوده‌هاي آن با نظم سنتی تفاوت داشته باشد. بحث خاص‌گرايي و عام‌گرايي به‌عنوان یک مکانیسم با کارکردهاي متعدد اجتماعی، سیاسی و اقتصادي خود نقش مهمی را ایفا می‌کند که می‌توان گفت مهمترین آن برقراري نظم اجتماعی و انسجام گروهی است. به‌نحوي كه گرايش به خاص‌گرايي يا عام‌گرايي پيامدهاي متفاوتي را در مراودات و تعاملات اجتماعي شهروندان خواهد داشت. خاص‌گرايي زماني بيشتر نمود عيني پيدا مي‌كند كه كنشگران اجتماعي خود را در برابر قوميت‌ها، خواستگاه‌ها و ارزش‌هاي اجتماعي متفاوت و متناقض هم مشاهده كند و جهت رسيدن به ارزش‌هاي مورد قبول عام به‌جاي نقش واقعي، نقش نمايشي بازي كند. از طرف ديگر از جمله عوامل تقویت کننده همبستگی اجتماعی داشتن ارزش‌هاي مشترك، عام‌گرايي، دگرانديشي، همدلی و نوع‌دوستی است و عوامل تهدید کننده آن را سوء‌ظن‌ها، موضع‌گيري‌ها و خاص‌گرايي مي‌باشد. هر فردي مي‌داند كه بدون پيروي از حداقل ارزش‌هاي مورد قبول عموم مردم، حيات اجتماعي ناممكن است و اين پيش‌فرض در واقع رابطه‌اي است بين عام‌گرايي و وفاق اجتماعي. يعني توافق جمعي بر سر مجموعه‌اي از اصول و قواعد اجتماعي در يك ميدان تعاملي اجتماعي كه موجب انرژي مثبت مي‌شود (چلبي، 1383: 17).

1ـ2ـ بيان مساله
امروزه عموم محققان براين باورند كه عامل و حاصل توسعه، انسان است به‌نحوي كه هرگونه تغيير و تحولي در گرايشات، باورهاي افراد عامل تغيير در وضعيت عيني آنان است بدون شک رشد و تعالی هر نظام اجتماعی در پرتو همبستگی اجتماعی و وفاق عمومی افراد آن جامعه میسر می‌گردد (رباني، 1388: 138).
جامعه‌شناسان ایجاد همبستگی اجتماعی افراد جامعه را ناشی از عواملی چون اعتقادات و احساسات مشترک و تعادل و هماهنگی میان باورها و ارزش‌ها می‌دانند و عامل اصلی واگرایی انسان‌ها را جدال و ستیز و کمبود امکانات مادی تلقی می‌کنند. از جمله عوامل تقویت کننده همبستگی اجتماعی داشتن ارزش‌هاي مشترك، عام‌گرايي، دگرانديشي، همدلی و نوع‌دوستی است و عوامل تهدید کننده آن را سوء‌ظن‌ها، موضع‌گيري‌ها و خاص‌گرايي مي‌باشد. هر فردي مي‌داند كه بدون پيروي از حداقل ارزش‌هاي مورد قبول عموم مردم، حيات اجتماعي ناممكن است و اين پيش‌فرض در واقع رايطه‌اي است بين عام‌گرايي و وفاق اجتماعي. يعني توافق جمعي بر سر مجموعه‌اي از اصول و قواعد اجتماعي در يك ميدان تعاملي اجتماعي كه موجب انرژي مثبت مي‌شود (چلپي، 1383: 17).
بنابراين گرايش به كنش‌هاي عام‌گرايي موجب تحقق ثبات سياسي، مشاركت عمومي، تعاون و اعتماد اجتماعي بين شهروندان مي‌شود.
آنچه در اين تحقيق به‌عنوان مسئله طرح مي‌شود اين است كه در چه شرايطي شهروندان به‌عنوان كنشكران اجتماعي حتي بدون وجود يك تنظيم كننده خارجي گرايش به عام‌گرايي يا خاص‌گرايي دارند؟
از ديدگاه چلپي در نظم اجتماعي سنتي روابط اجتماعي (communal relationship) بيشتر صبغه عاطفي دارد از اين نظر روابط اجتماعي در سطح جامعه بيشتر انتشاري (diffusional) خاص‌گراست بنابراين منشاء ارزشي در جوامع داراي نظم سنتي نوعاً در ماوراء طبيعت و جامعه است. به‌نحوي كه هنجارهاي قانوني مبتني بر سنت، هنجار اخلاقي مبتني بر سنت‌گرايي و اعضاي جامعه به رعايت سنت احساس تعهد دارند لذا نوآوري و خلاقيت فردي چندان جايي ندارد.
خاص‌گرايي تمايل نيازي است كه كنشكران را به واكنش براساس ملاك‌ها انتخاب خاص و موقعيت سوژه در يك سيستم روابط با سوژه ترغيب مي‌كند (رباني و ديگران، 1388: 137).
رزیتا سپهرنیا در تحقيقي تحت عنوان بررسی نقش جهانی شدن در شکل‌گیري «خاص‌گرائی‌هاي فرهنگی» آورده است كه خاص‌گرائی هیچ‌گونه تحمل و تساهل و همزیستی را بر نمی‌تابد و پلورالیسم در آن محلی از اعراب ندارد بر این اساس سه نوع خاص‌گرائی را می‌توان شناسائی کرد:
خاص‌گرائی منزوي: به دیدگاه عده‌اي اطلاق می‌گردد که گروه خود را از محیط اجتماعی و گروه‌هاي دیگر جدا نگه می‌دارند در عین اعتقاد به برتري فرهنگی خود، انفعال فرهنگی در پیش می‌گیرند.
خاص‌گرائی سرسخت و ستیزه‌جو: این گروه هم مطلق‌اندیش هستند و هم برتري فرهنگی خاص را ادعا می‌کنند با این تفاوت که جهانگیر شدن فرهنگ موردنظر را رسالتی غیر قابل چشم‌پوشی قلمداد می‌کنند.
خاص‌گرائی ریشه‌دار: می‌کوشد تمایز گروه‌هاي متأثر از فرایند جهانی شدن را حفظ کند. این خاص‌گرایان از گرایش‌هاي ادغام‌گر فرایند موردنظر آگاه هستند ولی بر حفظ تنوع در برابر آن ادغام و همگرائی تأکید می‌کنند (گل‌محمدي، 1381: 163).
رفتار خاص‌گرايي به‌منزله اتخاذ يك موضع تحت تأثير نظام ارزشي برخاسته از خرده‌فرهنگ‌هاي متفاوت است. از نظر چلپي اگر در جوامع توسعه نيافته بتوان عموميت ارزشي را برقرار كرد ميزان همبستگي اجتماعي و تعميم ساختاري بالا مي‌رود كه اين كار با چارچوب ارزشي اجتماع امكان‌پذير است به‌گونه‌اي كه تمامي خرده‌فرهنگ‌هاي موجود در آن بتوانند در حوزه اين ارزش‌ها حركت كنند (رباني به نقل از عظيمي، 1388: 142).
شهر اردبيل به‌عنوان مركز يك استان مرزي متشكل از شهرونداني است كه متأثر از عوامل برون‌مرزي و قوميت‌هاي متفاوت (كرد، تالش، تات، آذري) داراي تعلقات، تعصبات و خرده‌فرهنگ‌هاي متنوعي مي‌باشند و موضوع خاص‌گرايي به‌عنوان يكي از موانع عمده توسعه مسئله‌اي است كه دامنگير گروه كثيري از شهروندان مي‌شود حال آن‌كه بيشتر اشخاص متأثر از نظام اجتماعي خود به‌نوعي خاص‌گرا هستند لذا در سنجش اين ايستار قبل از آن‌كه داشتن يا نداشتن ايستار خاص‌گرايانه مدنظر باشد، ميزان و شدت آن مدنظر است.
اما بحث خاص‌گرايي و گرايش به آن به‌عنوان يك پديده اجتماعي متأثر از شرايط و عواملي مي‌باشد كه اين كار پژوهشي درپي تبيين ميزان خاص‌گرايي و عوامل مرتبط يا آن مي‌باشد. به‌عبارتي پژوهش حاضر با استناد به نظريه‌هاي جامعه‌شناختي درپي پاسخ به اين سئوال است كه ميزان خاص‌گرايي در بين شهروندان شهر اردبيل تا چه حدي است؟ و عوامل مرتبط بر اين گرايش كدامند؟

1ـ3ـ اهداف تحقیق
1ـ3ـ1ـ هدف کلی
بررسی میزان خاص‌گرایی شهروندان اردبیل و عوامل مرتبط با آن

1ـ3ـ2ـ اهداف جزئي تحقيق
 شناخت رابطه بین اعتماد اجتماعي با ميزان خاص‌گرایی.
 شناخت رابطه بین احساس محرومیت اجتماعی شهروندان و ميزان خاص‌گرایی.
 شناخت رابطه بین رضايت اجتماعي شهروندان و ميزان خاص‌گرایی.
 شناخت رابطه بین سنت‌گرايي شهروندان و كنش خاص‌گرایانه.
 شناخت رابطه بین پايگاه اجتماعي ـ اقتصادي شهروندان و خاص‌گرایی.
 شناخت رابطه بين تصور شهروندان از گستره خاص‌گرايي در جامعه و گرايش به خاص‌گرايي.

1ـ4ـ اهميت و ضرورت تحقيق
در شهر اردبیل به‌عنوان مرکز استان که شاهد مهاجرت و تحرک روانی جمعیت هستیم و مهاجرت به این شهر با اهداف دستیابی به امکانات اقتصادی، فرهنگی ـ رفاهی انجام می‌پذیرد و بدین طریق افراد دارای خرده‌فرهنگ‌های متفاوتی می‌باشند. فرآیند تفکیک اجتماعی از طریق تکثیر گروه‌بندی اجتماعی تعداد خرده‌فرهنگ‌ها را افزایش می‌دهد و افزایش خرده‌فرهنگ‌ها نیز به نوبه خود زمینه‌ی بالقوه اختلال نمادی را آماده می‌سازد. و اصولاً اگر جامعه‌ای حائز شرایطی چون افزایش جمعیت یا تفکیک اجتماعی بالا یا محیط با غلظت نمادی بالا یا عدم ارتباطات بین گروهی و یا ترکیبی از آن‌ها باشد آن‌گاه وافر بودن قواعد فرهنگی و اجتماعی از طریق تقسیم ارزش خاص‌گرایی را در بین کنشگران عمومیت می‌بخشد کما این‌که خاص‌گرایی مانع تعمیم ارزش در جامعه می‌شود متقابلاً عدم تعمیم ارزش موجب تقویت خاص‌گرایی می‌شود (چلبی، 1389: 142).
بنابراین با توجه به وجود خرده‌فرهنگ‌ها با مختصات اجتماعی، اقتصادی و قشربندی‌های متنوع در شهر اردبیل مانعی برای تحقق وفاق اجتماعی و مشارکت عموم شهروندان در عرصه‌های مختلف توسعه و مدیریت شهری قلمداد می‌گردند و این شرایط به‌خصوص در زمانی به‌عنوان یک مسأله اجتماعی دارای اهمیت است که شهروندان احساس کنند که شاهد عدالت توزیعی در حوزه اجتماعی نیستند به‌عبارتی رتبه‌ی اجتماعی افراد جهت دسترسی به منابع ارزشمند شهر یکسان نباشد و این تصور ذهنی جهت اکتشاف محقق در بین شهروندان از لحاظ دسترسی به چهار منابع ارزشمند یعنی: 1ـ منابع اقتصادی و مادی؛ 2ـ دارایی سازمانی یا دسترسی به قدرت سازمان یافته؛ 3ـ دارایی شهرت یا اعتبار اجتماعی یا دسترسی به تعهدات اجتماعی؛ 4ـ سرمایه یا میزان دسترسی به منابع معرفتی در جامعه برابر نیستند آن‌گاه شاهد موضع‌گیری‌های اجتماعی، اقتصادی وسایل در شهر می‌شویم که به نوبه خود تبعات نامناسب و کژکارکردهای پنهانی در سطح شهر می‌شویم با عنایت به موارد ذکر شده انجام این‌کار پژوهشی برای سنجش شدت و میزان خاص‌گرایی اهمیت و ضرورت می‌یابد.

1ـ5ـ سوالات تحقیق
 آیا بین ميزان اعتماد اجتماعي و خاص‌گرایی رابطه معناداری وجود دارد؟
 آیا بین ميزان احساس محرومیت اجتماعی شهروندان و خاص‌گرایی رابطه وجود دارد؟
 آیا بين ميزان رضايت اجتماعي و ميزان خاص‌گرايي شهروندان رابطه وجود دارد؟
 آیا بین احساس محرومیت اجتماعی شهروندان و خاص‌گرایی رابطه وجود دارد؟
 آیا ميزان سنت‌گرايي شهروندان و كنش خاص‌گرایانه رابطه معناداری وجود دارد؟
 آیا بین پايگاه اجتماعي ـ اقتصادي شهروندان و خاص‌گرایی رابطه وجود دارد؟
 آيا بين تصور شهروندان از گستره خاص‌گرايي در جامعه و گرايش به خاص‌گرايي رابطه وجود دارد؟

1ـ6ـ فرضیات پژوهش
 بین اعتماد اجتماعي با ميزان خاص‌گرایی رابطه معناداری وجود دارد.
 بین احساس محرومیت اجتماعی شهروندان و خاص‌گرایی رابطه وجود دارد.
 بين رضايت اجتماعي و ميزان خاص‌گرايي شهروندان رابطه وجود دارد.
 بین سنت‌گرايي شهروندان و كنش خاص‌گرایانه رابطه معناداری وجود دارد.
 بین پايگاه اجتماعي ـ اقتصادي شهروندان و خاص‌گرایی رابطه معناداری وجود دارد.
 بين تصور شهروندان از گستره خاص‌گرايي در جامعه و گرايش به خاص‌گرايي رابطه وجود دارد.

1ـ7ـ قلمرو زماني و مكاني تحقيق
قلمرو مكاني اين تحقيق شهر اردبيل، واحد تحليل كليه‌ي افراد بين سنين 18 تا 64 ساله ساكن شهر اردبيل و قلمرو زماني آن سال 1393 مي‌باشد.

فصل دوم:
بررسي پيشينه و تدوين مباني نظري

2ـ1ـ چارچوب تئوريك
از نظر سيمن ساختار بروكراسي جامعه جديد، شرايطي را ايجاد كرده است كه در آن افراد نمي‌توانند عواقب و نتايج كار خود را كنترل كنند و مديريت جامعه و سيستم پاداش اجتماعي نيز به‌گونه اي است كه فرد، بين رفتار خود و پاداش دريافتي از سوي جامعه، نمي‌تواند ارتباطي برقرار كند در چنين وضعيتي احساس انفصال و بيگانگي، بر فرد مستولي شده و او را به كنش منفصلانه در قبال جامعه سوق مي‌دهد. و اين بيگانگي و احساس بي‌قدرتي تأثير منفي بر عام‌گرايي دارد (تبريزي، 1375: 102).
از نظر «لوين» بيگانگي اجتماعي حالتي است كه فرد خود را به‌عنوان بخشي از روند سياسي و اجتماعي جامعه به‌شمار نمي‌آورد و كنش خود را در تعيين مسير وقايع، بي‌تأثير تلقي مي‌كند (وطني، 1387: 90).

ديدگاه ساختي ـ كاركردي:
در این دیدگاه بر ضرورت¬های کارکردی و نیازهای یک نظام اجتماعی تأکید می¬شود. نظام اجتماعی گرایش به انجام وظایفی برای بقای نظام دارد که ساخت¬های اجتماعی وظیفه پاسخ دادن به این نیازها را دارند. پارسونز حیات اجتماعی را نوع خاصی از یک موجود زنده می‌داند. فکر زندگی اجتماعی به‌مثابه یک نظام (شبکه¬ای از اجزای مختلف) بخش ساختاری نظریه وی و تشبیه به یک نظام زیست¬شناختی، بخش کارکردگرا را تبیین می¬کند. از این‌رو کارکردگرایی ساختاری عنوانی است که پارسونز به‌کار خود می‌دهد. یک نظام اجتماعی کنش، مانند بدن انسان نیازهایی دارد که باید ارضا شوند تا آن نظام برقرار بماند و اجزایی دارد که برای رفع آن نیازها عمل می¬کنند. همه نظام¬های زنده گرایش به تعادل یا نوعی رابطه پایدار متوازن میان اجزای گوناگون و حفظ خود جدا از نظام¬های دیگر دارند. تأکید پارسونز همواره بر ثبات و نظم است و در حقیقت نظریه اجتماعی کوششی است برای پاسخ به این سؤال که «نظم اجتماعی چگونه امکان¬پذیر است (روشه، 1376: 20).
پارسونز در دوره دوم زندگی¬اش بر جامعه¬شناسی آمریکایی تأثیر و نفوذ عمیقی داشت؛ چراکه در چارچوب کلی ساختارگرایی کارکردی، پارسونز قدرت برتر بود. در این دوره نظریه¬های وی جدی‌ترین نظریه¬های مورد بررسی در جامعه¬شناسی آمریکایی بودند. اوج شکوفایی پارسونز در این دوره مربوط به طراحی چارچوب مرسوم به آجیل (AGIL Framework) یا پارادایم چهار کارکردی (FourـFunction Paradigm) حاصل شد که بر مبنای متغیرهای الگویی کنش (Pattern Variable of Action) وی قرار داشت (روشه، 1376: 24).

نظام کنش:
پارسونز در کارهای اولیه خود جریان¬های مختلف اندیشه اجتماعی قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم را در چارچوبی فراگیر ترکیب می¬کند. مهم¬ترین ویژگی این ترکیب درهم آمیختن نظریات کنش اجتماعی کل‌گرا و فردگرا است. پارسونز با بهره¬گیری هم¬زمان از رهیافت¬های فردگرا و کل¬گرا به سازماندهی کنش‌های فرد در نظام¬های کنش می¬پردازد. پارسونز همچنین دنیای اجتماعی را از زاویه افکار مردم به‌خصوص هنجارها و ارزش¬ها مشاهده می¬کرد. هنجارها قواعدی اجتماعاً پذیرفته شده¬اند که مردم آن‌ها را به‌کار می¬گیرند تا درباره کنش¬های خود تصمیم¬گیری کنند. مهم¬ترین فرایندهای اجتماعی تبادل معنا، نمادها و اطلاعات است (كرايب، 1378: 53). پارسونز بیش از نظریه¬پردازان قرن نوزدهم تلاش کرد تا روابط میان فرهنگ، شخصیت و ساختار اجتماعی را با ارائه الگوهای تجریدی و دارای قابلیت کاربرد عام به‌شکلی نظام¬مند در قالب نظریه بیان کند (اسميت، 1383: 46). وی با تأکید بر لزوم ایجاد یک نظریه عمومی و منظم برای روابط انسانی، توسعه یک نظریه انتزاعی را زمینه اصلی شکوفایی علم و موجب تسهیل نظریات تجربی قلمداد می¬کرد. پارسونز تحت تأثیر وبر و تا حدی توماس، کنش اجتماعی را به‌عنوان موضوع اصلی جامعه‌شناسی خویش معرفی کرده و نظریه پیچیده¬ای را درباره آن عرضه می¬کند (اديبي، 1354: 137). پارسونز معتقد است که تمام نظریات، در حال حرکت به سمت نوعی نظریه اراده¬گرایانه کنش هستند که در آن انسان¬ها انتخاب-کننده و تصمیم¬گیرنده در مورد اهداف گوناگون و وسایل مختلف برای رسیدن به آن‌ها هستند. کنش بنیادی از یک کنش¬گر، وسایل، اهداف و محیطی ساخته می¬شود که شامل موضوعات مادی و اجتماعی و هنجارها و ارزش¬هاست (كرايب، 1378: 55). پارسونز اندیشه کنش را به مفهوم نظام اجتماعی بسط می¬دهد. نظام اجتماعی حول هنجارها و ارزش¬هایی ساخته می¬شود که بخشی از محیط کنش¬گران را تشکیل می¬دهد (كرايب، 1378: 56). از نظر پارسونز، کنش نوعی از رفتار است که جنبه آگاهانه دارد. وی از میان کنش¬ها، کنش متقابل اجتماعی را مورد توجه قرار می¬دهد و فرد را در مرکز این نظریه قرار می¬دهد. پارسونز معانی مختلفی از نظام اجتماعی دارد. در یک‌جا آن را شبکه روابطی می¬داند که عاملین را دربر می‌گیرد و در جای دیگر تجمع افراد را در کنش متقابل می¬داند (اديبي، 1354: 138).
پارسونز در کتاب «ساختار کنش اجتماعی» نظریه¬ای با عنوان نظریه سیستم¬ها دارد. وی در این نظریه نظام کنش را متشکل از چهار جزء می¬داند که عبارت‌ا‌‌ند از: نظام فرهنگی، نظام اجتماعی، نظام روانی و نظام زیستی. پارسونز برای این خرده‌سیستم¬ها الگویی با عنوان آجیل AGIL معرفی می¬کند که برای حفظ و بقای یک سیستم اجتماعی لازمند و به کارکردهای هر سیستم در جهت بقای جامعه اشاره دارند (اسميت، 1383: 57).
هر نظامی در هر سطحی برای این‌که بقا پیدا کند باید چهار نیاز یا پیش¬نیاز را برآورده کند که پارسونز آن را پیش¬شرط‌های کارکردی می¬نامد. این پیش¬شرط‌ها عبارت‌اند از:
1ـ انطباق¬پذیری (Adaptation)؛ هر نظامی باید با محیط خود انطباق پیدا کند.
2ـ دست¬یابی به هدف (Goal Attainment)؛ هر نظامی باید وسایلی برای بسیج

تکه های دیگری از این پایان نامه را می توانید

در شماره بندی فوق بخوانید

متن کامل پایان نامه ها در سایت homatez.com موجود است

You may also like...