منبع مقاله درباره کودکان و نوجوانان، کودکان و نوجوان، کودک و نوجوان

ي ندارند.
4- افزايش آگاهي و گسترش جهان بيني کودک و وسعت دادن شناخت او نسبت به محيط اجتماعي و ضرورتهاي زندگي.
5- تأمين نيازهاي عاطفي کودک در تعديل شخصيت او مؤثّر است.
6- پرکردن اوقات فراغت کودک به وجهي شايسته و معرفي الگوهاي موفّق زيستي، از طريق آشنا کردن آنان با زندگي بزرگان دين و علم و ادب سرزمين خود و سرزمينهاي ديگر.” (ياحقي، 1381، ص 293)
4-2- پيشينهي ادبيات کودکان و نوجوانان
ادبيات براي کودکان، زمان و شروع معيّني ندارد. از زماني که مادري براي طفلش آواز خوانده، شکلي از ادبيات کودک نيز خلق شده است. گذشته از لالايي که يکي از اوّلين انواع ادبيات شفاهي است، نوع ديگر از ادبيات شفاهي کودکان “قصه” است. قصههاي عاميانهاي که اعجاب و تحسين ما را نسبت به قهرمان داستان و تنفر و انزجار را نسبت به جادوگر، ديو و حاکم ظالم بر ميانگيخت. قصههايي که سرشار از ابهام و سايههاي خيالي بودند. “قصهها، متلها و داستانهاي ملل، سينه به سينه و از نسلي به نسل ديگر رسيده و گاه از طريق داستان گويان دوره گرد يا ساربانان از شرق به غرب و از مکاني به مکان ديگر رفته و چنان در هم آميخته شده و در هر بازگو شدن چيزي برآن افزوده يا کم شده، که باز شناختن يکي از ديگري کار مشکلي است.” (حجازي، 1387، ص 21)
به هر حال، اگر ادبيات شفاهي را جزو ادبيات کودک بشماريم، ميتوانيم بگوييم که ادبيات کودک از نخستين لالاييهايي که مادران غارنشين در گوش فرزندش زمزمه ميکرده، آغاز شده است؛ امّا ادبيات کودک به مفهوم امروزياش، از زماني آغاز ميشود که وارد کتابهاي کودکان و نوجوانان شده باشد.
5-2- ادبيات کودکان در جهان
در سراسر دنيا کودکان با لالاييها و متلها، کودکي مشترکي را پشت سرگذاشتهاند. توجه به آموزش و پرورش کودک و اهمّيت دادن کودکي در زندگي بزرگ سالي از زمانهاي بسيار قديم مورد توجه بوده است. مراجعه به آثار و کتابهاي فيلسوفان شرق و غرب در قرنهاي اوّليه، اين واقعيت را روشن مينمايد، ولي در همهي آنها کودک به عنوان مرد يا زن کوچک منظورشده است و اگر نوشتهاي هم ويژه کودکان و نوجوانان تهيه شده است، براي رسيدن به هدفي تربيتي بوده است. “شايد بتوان گفت نخستين کتاب مخصوص کودکان با عنوان “يادگاري براي کودکان” بين سالهاي 1671 و 1672 به
وسيلهي، يک روحاني مسيحي به نام جيمز جاني وي نوشته شد که بيشتر رنگ مذهبي داشت و
ميخواست افکار و عقايد ديني را به عنوان بهترين وسيلهي جلوگيري از ترس به کودکان تلقين کند.”(شعاري نژاد، 1364، ص 20)
نوجوانان علاقهمند به مطالعه، علاوه بر افسانههاي ملل به کتابهايي که براي آنها نوشته نشده بود،دست يافتند و آنها را برگزيدند و کتابهايي چون روبنسن کروزو، سفرهاي گاليور، تام ساير و … در زمرهي شاهکارهاي ادبيات نسل جوان در آمدند. “امّا ادبيات کودک به مفهومي که امروز به آن معتقديم وجود نداشت تا اين که در قرن نوزدهم کسي که او را پدرادبيات کودکان ميتوان ناميد. يعني هانسن کريستن اندرسن (1875-1805) داستانهايي نوشت و اين مفهوم را پايه گذاري کرد. نام او اينک زينت بخش بزرگ ترين جايزه ادبيات کودکان در جهان است.” (حجازي، 1387، ص 24)
دراوايل قرن بيستم در فرانسه مردي به نام مستعار پر کاستور تصميم ميگيرد به کنجکاوي اطفال نسبت به طبيعت پاسخ دهد و پلي بين اين دو برقرار سازد. کتابهاي تصويري اوّليه او که به نام
“آلبومهاي پرکاستور” مشهورند، با توجه به اين هدف تهيه شدند.(همان، ص 25)
تاريخچهي ادبيات کودکان در روسيه(اتحاد جماهير شوروي سابق) به دو دورهي قبل و بعد از انقلاب آن کشور، تقسيم ميشود. “از دوران قبل از انقلاب، سخن، بيشتر دربارهي روسيه است و نويسندگاني همانند پوشکين، ژوفسکي، تولستوي وگورکي، براي کودکان، داستان، شعر و مقاله نوشتند. بعد از انقلاب، ادبيات مردم و تهيهي مطالبي براي خواندن که ذوق تحصيل و سازندگي را در نسل جوان پرورش دهد، مورد توجه خاص قرار گرفت و شعرا و نويسندگاني چون ماياکوفسکي، ساموئل مارشاک و … به خلق افسانه ها و اشعار مخصوص کودکان پرداختند.” (حجازي، 1387، صص 27-26)
6-2- ادبيات کودکان درايران
ادبيات کودکان در ايران، به رغم عظمت و قدرت و سابقه ادبي، همانند اکثر کشورهاي جهان، به معناي امروزي سابقهي چنداني ندارد، ولي اين کمبود در زمينه ادبياتي که به نام و براي کودک و نوجوان نوشته ميشده است و دربارهي افسانهها، متلها و داستانهاي عاميانه صادق نيست. کودکان ايراني در ادوار پيشين از ادبيات خاص خود به کلّي بي نصيب نبوده اند. بخش مهمي از ادبيات عاميانهي ايران، به مطالبي اختصاص دارد که هر چند ويژهي کودکان نيست، اما بهراحتي ميتوان آنها را براي خردسالان بازگفت. اگر از ادبيات عاميانه ايران دوبيتيهاي عاشقانه، سرودوارهها و بعضي از اشعار و روايات ديني و
پارهاي قصههاي پهلواني را جدا کنيم، چيزي جز ادبيات کودکان باز نخواهد ماند. تقريباً تمامي قصهها و افسانههاي شايع بين مردم، معماها و چيستانها، لالاييها و قافيه پردازيهاي عاميانه براي کودکان ايجاد شده است و وسعت اين گونههاي ادبي تا بدان جاست که ميتوانيم بگوييم، قسمت اعظم آثار ادبي فلکوريک ايران متعلّق به کودکان است. اين نوع آثار، نتيجهي جريانهاي زنده و سيال فرهنگ و ادبيات شفاهي است که توسط سازندگاني ناشناس ساخته و پرداخته شده و توسط نقالان و قصّه گويان، براي همگان ازجمله کودکان نقل شده است.
علي رغم به رسميت شناخته شدن دوران کودکي و تأکيد بر ضرورت آموزش کودکان همچنان از پهنهي ادب عاميانه بهره مند ميشدند و از آثار مکتوب مخصوص بزرگ سالان نيز استفاده ميکردند. شاهنامهي فردوسي در قرن چهارم هجري که به قصد بازسازي هويت ملّي و از بين بردن گسست فرهنگي ايرانيان خلق شد، يکي از اين نمونه هاست. فردوسي با گنجاندن اين داستانها در قالب زباني منظوم و فاخر هم به زبان فارسي جان تازهاي بخشيد وهم با يادآوري عظمت روحي ايران و ايرانيان در زنده کردن هويت ملّي نقش اساسي داشت.
در چند دههي اخير شاهد بازنويسيهاي متعدّد از روي اين اثر براي کودکان و نوجوانان هستيم که داستانهاي دل انگيز ادبيات فارسي، اثر دکتر زهرا خانلري، حاوي 16داستان است که شش داستان آن به شاهنامه تعلق دارد؛از آن جمله است: داستانهاي سياوش، داستان پيدايش شطرنج، بيژن و منيژه و … اثر بازنويسي شدهي ديگر، برگزيدهي داستانهاي شاهنامه است، اثر احسان يار شاطر که از آغاز پيروزي کيکاووس بر شاه مازندان را پوشش ميدهد. اثر ديگري که در سال 1367 به مناسب هزارمين سال درگذشت فردوسي براي نوجوانان به رشتهي تحرير درآمد و کلّ شاهنامه را در برميگيرد ز گفتار دهقان نام دارد که آميزهاي است از نظم و نثرکه نوجوانان علاقهمندي را، که توان خواندن کامل شاهنامه را ندارند، گام به گام و به کمک نثر شيوا با فرازهاي شاهنامه به نظم آشنا ميکند.
عنصرالمعالي کيکاووس بن وشمگير در قرن پنجم هجري، کتاب قابوس نامه را خطاب به فرزندش گيلانشاه نوشت. امروزه، کارشناسان اين اثر را با توجه به نثر ساده، روان و درون مايهي مرتبط با روحيهي کودکان، کتاب کودک و نوجوان ميخوانند.
قرن ششم هجري، قرن کلّيله و دمنه است. که نصرالله منشي آن را از زبان عربي به فارسي برگرداند. اين کتاب بيشتر از هر کتاب ديگري توسط بازنويسان ادبيات کودکان مورد بهره برداري قرار گرفته و به شکلهاي گوناگون به صورت مجموعهي حکايت يا تک حکايت به کودکان عرضه شده است. هنوز هم بهترين آن، کار مهدي آذر يزدي است که جلد اوّل از مجموعه کتابهاي قصه هاي خوب براي بچههاي خوب است.
“آثار عرفاني گرچه از نظردرون مايه و جوهر هرگز در خور قدرت درک کودکان و حتّي نوجوانان نبودهاند، به دليل استفاده از تمثيلهاي حکايت گونه، مورد توجه مربيان تربيتي نوجوانان قرار داشتهاند؛ از آن جمله منطق الطير اثر عطار نيشابوري، داستاني که بارها و بارها براي کودکان بازنوشته و باز آفريني شده استکه سرآمد سيمرغ و سي مرغ، اثر محمد مشرف آزاد تهراني است.” (قزل اياغ،1388، ص 104)
از گلستان سعدي که با محتواي تربيتي و نثري آهنگين نگاشته شده است. اين اثر تا زمان حاضر نقش محوري خود را در متون آموزش کودکان ايران حفظ کرده است. “يکي از بازنويسيهاي خوب از روي گلستان، قصههاي گلستان و ملستان اثر مهدي آذر يزدي است. او باگزينش حکايتهايي که متناسب گروه سني کودکان سالهاي آخر دبستان است، در معرفي اين اثر مهم به کودکان اهتمام ورزيده است.” (قزل اياغ، 1388، ص 105)
کلّيهي آثاري که تاکنون به آنها اشاره شد، بالقوه ميتوانسته اند مورد استفادهي کودکان يا نوجوانان نيز قرارگيرند، ولي در اکثر موارد، بدون بازنويسي بزرگسالان و مناسب سازي آنها براي مخاطبان کودک و نوجوان، امکان استفاده از آنها به طور فراگير نخواهد بود.
از قرن نهم تا سيزدهم هجري، اوضاع سياسي و اجتماعي ايران دست خوش تحوّلات گوناگوني بوده است. در عهد صفوي، بالا گرفتن و فرقه گرايي مذهبي، سبب بيتوجهي به ادبيات ميشود. زبان پيچيده و سنگين و محتواي صرفاً مذهبي آثار، سبب عقب رانده شدن ادبيات مکتوب ميشود. برعکس، با رواج قصهگويي و متمرکز شدن قصهگوها در قهوهخانهها، ادبيات شفاهي جاي خود را در ميان مردم باز ميکند. از ميان قصههايي که نوشته و نقل ميشد، ميتوان سمک عيار را نام بردکه تاريخ نگارش آن را به اواخر دورهي سلجوقيان نسبت ميدهند. اين اثر به روايت فرهنگ معين، يکي ازقديميترين نمونههاي داستان پردازي در ادبيات فارسي است. ( معين ، اعلام، ذيل نام سمک عيار) يکي ديگر از داستانها حسين کرد شبستري است که از داستانهاي عاميانهي عصر صفوي به شمار ميآيد و به شرح دلاوريهاي حسينکرد ميپردازد، که انساني با ويژگيهاي اخلاقي والاست. “قهرمان اين کتاب نماد قدرت معنوي و نمايشگر هويت ايراني است.” (محمدي و قائيني ، ج 2، ص 266)
در يک جمع بندي کلّي، ميتوان نتيجه گرفت، علي رغم توجه به دوران کودکي و وجود
نظامهاي غير رسمي براي آموزش کودکان و نوجوانان، آنها همچنان نياز خود را به ادبيات بيشتر از طريق ادبيات عاميانهي شفاهي برآورده ميساختند، زيرا اکثريت جامعه بيسواد بودهاند و به مواد مکتوب دسترسي نداشتهاند.
از مشروطيت تا دههي شصت
جنبش مشروطه خواهي همانطور که در ادبيات فارسي تأثيري بسيار عميق داشت و ديدي واقع بين و مردمگرا به آن بخشيد، طبيعتاً در ادبيات کودکان نيز موثّر واقع شد. هر چند، سرودهها و آثار ادبا براي کودکان بيشتر تفنني بود، ولي به هر حال اشعاري از ايرج ميرزا، عشقي و بهار را کودکان دبستاني و نوجوانان با ميل بسيار ميخواندند.
مهدي قلي خان هدايت( مخبر السلطنه) ، از نويسندگان دورهي مشروطه است که اثري به نام ” سه فندق خواندني براي کودکان” را فراهم آورد
از ديگر شاعران اين عصر محمد تقي خان بهار، سراينده سرود مدرسهي “ما همه کودکان ايرانيم مادر خويش را نگهبانيم” است، او آثار ديگري براي کودکان سروده است که عبارتند از: اندرز به جوانان، بچه ترسو، تنبلي عاقبتش حمالي است، رنج و گنج، خدا و والدين و مونس پدر.
نيما يوشيج (علي اسفندياري) نيز، از ديگر شعراي اين دوره است. او با سود جستن از مشترکات دنياي شعر کودکان توانسته است، اشعاري متناسب با دنياي کودکان بسرايد:
من جوجه را گرفتم
جوجه جوجه طلايي
تخم خود را شکستي
گفتا جايم تنگ بود
رئيسن
فراري
(حجازي1387،ص 154)
– اشعار مربوط به زندگي روزانهي کودکان
اين اشعار دربارهي انسانها، حيوانات، گياهان، عوامل طبيعت، حوادث روزانه و معاشرت کودکان با يکديگر يا بزرگترها، گفتوگو ميکند. اين اشعار براي سنين بالاتر است و توجه، بيشتر به

تکه های دیگری از این پایان نامه را می توانید

در شماره بندی فوق بخوانید

متن کامل پایان نامه ها در سایت homatez.com موجود است

You may also like...

Add a Comment